Hanes | History

Yn 1136 gwelwyd aflonyddwch gwleidyddol yng Nghymru yn erbyn y Normaniaid oedd wedi hawlio’r tir iddynt hwy eu hunain. Bu brwydro dybryd ar hyd a lled Cymru a ddaeth i’r pinacl ym Mrwydr Crug Mawr yn ystod hydref 1136. Ymunodd Gruffydd ap Rhys o’r Deheubarth (tan faner y Llew Aur) â byddinoedd Owain Gwynedd (tan faner y Tair Eryr) a Cadwaladr ap Gruffydd, y ddau yn feibion Gruffydd ap Cynor, Brenin Gwynedd.

Eu byddin oedd y mwyaf a welwyd erioed yn brwydro yng Nghymru, ac roedd yn cynnwys 6000 o droedfilwyr a 2000 o farchfilwyr – dyma’r tro cyntaf y gwelwyd bwa hir y Cymry yn cael ei ddefnyddio mewn brwydr. Yn dilyn y brwydro ffyrnig yn y meysydd o amgylch Banc y Warren, fe drechwyd y Normaniaid gan y Cymry a gwelwyd y gelyn yn ffoi tuag Aberteifi. Dymchwelodd bont y dref wrth iddynt garlamu drosti, a honnwyd y croeswyd yr afon drwy gerdded dros gyrff y milwyr a’r ceffylau a syrthiodd iddi. Fe gollwyd dros 3000 o ddynion gan y Normaniaid. Sicrhaodd y frwydr orfoleddus yma y byddai Cymru yn dal at ei hannibyniaeth gwleidyddol dros y can mlynedd a hanner nesaf.

———————————————————————————————————————————————————————————————-

In 1136 there was general unrest in Wales against the Normans who had claimed the land as their own. This unrest resulted in various battles across Wales and cumulated in the ‘Battle of Crug Mawr’ in the autumn of 1136. Here Gruffydd ap Rhys of Deheubarth (under the Golden Lion banner) joined forces with Owain Gwynedd (under the Three Eagles banner) and Cadwaladr ap Gruffydd, both sons of Gryffydd ap Cynan king of Gwynedd.

Their army was the largest ever to do battle in Wales and contained 6000 infantry and 2000 cavalry, this was also the first time the famed welsh long bow was used in battle. After brief fighting in the fields around ‘Banc Y Warren’ the Welsh routed the Normans who fled to Cardigan. Under the weight of the fleeing Normans, Cardigan bridge collapsed and it was claimed that it was possible to walk across the river on the bodies of fallen men and horses. In all the Normans lost over 3000 men. This resounding victory ensured that Wales retained its independence for the next 150 years.